ภาพพิมพ์อุกิโยเอะ (ukiyo-e) สะท้อนวัฒนธรรมของยุคเอโดะที่ได้รับความนิยม
ภาพพิมพ์ด้วยบล๊อคไม้ของญี่ปุ่นมีอิทธิพลสำคัญต่อการพัฒนาสิ่งพิมพ์สมัยใหม่ของยุโรป ภาพพิมพ์อุกิโยเอะยังคงได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องไปรอบโลกแต่มีประชาชนจำนวนเล็กน้อยเท่านั้นที่ทราบว่ามีจุดกำเนิดมาตั้งแต่ยุคเอโดะ
ผู้เชี่ยวชาญศิลปะญี่ปุ่นชาวฝรั่งเศส คุณ Brigitte Koyama-Richard ได้เผยแพร่ให้โลกได้รู้จักกับอุกิโยเอะ โดยงานแสดงอุกิโยเอะได้จัดขึ้นในฝรั่งเศส
ความนิยมในภาพอุกิโยเอะและศิลปะแขนงต่างๆของญี่ปุ่นได้รับความนิยมตั้งแต่ยุคเอโดะหรือปลายศตวรรษที่ 19 ที่ศิลประแขนงต่างๆของญี่ปุ่นได้รับความนิยมเป็นอย่างมาก หรือเรียกว่า 'japonisme'
เดิมทีภาพอุกิโยเอะได้รับความนิยมเพียงคนกลุ่มเล็กๆ แต่จำนวนผู้นิยมในภาพอุกิโยเอะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจากการแสดงสินค้าระดับโลกและการปรากฎในร้านขายงานศิลปะจากตะวันออกไกล
ผู้สนใจความสวยงามและสีสันของภาพอุกิโยเอะได้แก่ศิลปินจำนวนมาก เช่น ช่างสีชาวฝรั่งเศส Manet, Degas, Monet, and Van Gogh,ศิลปินภาพพิมพ์ด้วยบล๊อคไม้ Rodin รวมถึงนักเขียน ชื่อ Edmond และ Jules de Goncourt ความนิยมภาพพิมพ์อุกิโยเอะของยุโรปสร้างความประหลาดใจแก่ชาวญี่ปุ่นมาก
บทความนี้จึงต้องการนำเสนอพื้นฐานทางวัฒนธรรมของยุคเอโดะที่ผลิดภาพอุกิโยเอะ
กำเนิดของภาพอุกิโยเอะนั้นมีความสัมพันธ์กับการเกิดขึ้นของวัฒนธรรมชนชั้นพ่อค้าในสมัยเอโดะที่มีภาวะเศรษฐกิจการเงินและการค้าขายที่เจริญก้าวหน้า และเทคโนโลยีที่พัฒนาขึ้นสามารถทำให้ภาพอุกิโยเอะสามารถตอบสนองความต้องการได้ดียิ่งขึ้น
เทคนิคการพิมพ์ด้วยบล๊อคไม้ถูกนำเข้ามาจากจีนและใช้สำหรับการพิมพ์หลักธรรมคำสอนทางพุทธศาสนาโดยในช่วงแรกใช้บล๊อคเพียงชิ้นเดียวในการพิมพ์หนึ่งแผ่น ก่อนเกิดภาพอุกิโยเอะนั้นการพิมพ์จะเป็นหมึกสีดำ ต่อมาจึงเริ่มมีการพิมพ์โดยใช้หมึกสีแทน การย้อมสีจากกำมะถันและปรอท การย้อมสีจากเมล็ดดอกไม้ safflower เป็นต้น ทำให้ในช่วงกลางศตวรรษที่ 18 ศิลปินสามารถสร้างภาพพิมพ์ที่มีสองถึงสามสีได้ ศิลปินที่ชื่อ Suzuki Harunobu (1725-1770) สามารถสร้างภาพพิมพ์ที่มีหลากสีที่เรียกว่า นิชิกิเอะ (nishiki-e) ได้
การแบ่งงานกันทำได้ทำให้เกิดภาพอุกิโยเอะ เนื่องจากในช่วงแรกภาพนิกิชิเอะนั้นมีราคาค่อนข้างแพง และเมื่อมีราคาถูกลลงมากจนเกือบจะเท่ากับราคาก๋วยเตี๋ยวหนึ่งชาม จึงนำมาซึ่งความร่วมมือที่ทำให้เกิดภาพอุกิโยเอะ โดยผู้จัดพิมพ์จ่ายค่าจ้างให้แก่ช่างสีเพื่อออกแบบภาพที่เรียกว่า ฮันชิตะเอะ (hanshita-e) ซึ่งเป็นภาพซึ่งเป็นภาพที่วาดลงบนกระดาษด้วยหมึกสีดำ เมื่อแบบผ่านการพิจารณาโดยผู้ตรวจสอบจึงนำไปแกะสลักบล๊อคไม้โดยช่างไม้และนำไปพิมพ์ภาพด้วยช่างพิมพ์ ในช่วงเวลาที่ผู้จัดพิมพ์มีบทบาทสำคัญในเวลานั้นได้ว่าจ้างช่างสีที่มีพรสวรรค์ เช่น Kitagawa Utamaro (1753-1806), Katsushika Hokusai (1760-1849) และ Tōshūsai Sharaku กล่าวได้ว่าการแบ่งงานกันทำเป็นผลให้ภาพอุกิโยเอะสามารถวางจำหน่ายในร้านค้า แผงลอย รวมถึงนำไปเร่ขายตามท้องถนนได้
ภาพอุกิโยเอะจึงกลายเป็นของที่ระลึกที่ได้รับความนิยมในยุคเอโดะเนื่องจากมีน้ำหนักเบา และน่าจะยังคงได้รับความนิยมต่อไปถ้าไม่มีเครื่องจักรกลด้านการถ่ายภาพในศตวรรษที่ 19 ทำให้ภาพอุกิโยเอะถูกนำมาใช้ในชีวิตประจำวันและในวงการโฆษณาได้
ภาพพิมพ์หลายสีชิ้นแรกที่ผลิตโดย Suzuki Harunobu ถูกนำมาเป็นภาพของปฏิทินซึ่งเรียกว่าเอะโกโยมิ (e-goyomi) ส่งผลให้ภาพอุกิโยเอะถูกผลิตขึ้นเพื่อหลากหลายเป้าหมาย ความเจริญก้าวหน้าด้านการค้าทำให้ภาพอุกิโยเอะถูกใช้เพื่อการโฆษณาการกินการดื่ม รวมถึงโฆษณาร้านเสื้อผ้า เช่นภาพอุกิโยเอะของ Utagawa Hiroshige (1797-1858) ซึ่งถูกใช้ในการโฆษณาของร้าน Daimaru kimono ซึ่งกลายมาเป็นห้างสรรพสินค้า Daimaru ในปัจจุบัน ภาพอุกิโยเอะยังถูกใช้เพื่อการนำเสนอภาพอาหารเพื่อป้องกันโรคระบาด โฆษณาเครื่องสำอางค์โดยเฉพาะอย่างยิ่งภาพใบหน้าขาวริมฝีปากสีแดง อุกิโยเอะจึงได้นำเสนอภาพของผู้หญิงสวยที่ได้รับความนิยมของยุคสมัย เช่น เป็นลักษณะของนักแสดงคาบุกิ (kabuki) กระทั้งในปัจจุบัน
บทบาทของภาพอุกิโยเอะในด้านการศึกษา แต่เดิมการศึกษาถูกจัดขึ้นเพื่อชนชั้นนำและจัดโรงเรียนสำหรับลูกหลานตระกูลซามูไร มีสถาบันการศึกษาส่วนบุคคลที่เรียกว่า terako-ya ที่สอนบุตรหลานของพ่อค้า ช่างฝีมือ และเกษตรกร ภาพอุกิโยเอะสามารถทำให้เด็กๆสามารถอ่านและเรียนรู้ได้
เมื่อสิ้นสุดยุคเอโดะความสนใจในประเทศต่างชาติแพร่ขยายในสังคมญี่ปุ่น ส่งผลให้การพิมพ์ภาพอุกิโยเอะจำจวนมากเป็นการพิมพ์ภาพเกี่ยวกับชีวิตของชาวต่างชาติ
และเทคนิคการผลิตภาพแบบอุกิโยเอะได้ในมาใช้งานงานศิลปะที่เรียกว่า surimono โดยในประเทศตะวันตกได้รู้จักการพิมพ์ภาพแบบญี่ปุ่นในฐานะที่เป็นภาพศิลปะแบบอิโรติกและภาพอุกิโยเอะได้มีอิทธิพลต่อศิลปินไปทั่วทั้งโลก
----------------
Originally written in French. Images courtesy of the Hagi Uragami Museum, Yamaguchi Prefecture. Top photograph: Katsushika Hokusai, Thirty-six Views of Mount Fuji—The Great Wave off Kanagawa. Courtesy of the Adachi Institute of Woodcut Prints.
Writer: Brigitte Koyama-Richard
This news was published on 2013, December 30.
